काठमाडौं । अमेरिकाकी शिक्षा मन्त्री लिन्डा म्याकमोहनले विद्यालयमा एआईको प्रयोग बढाउनुपर्ने भए पनि यसले शिक्षकको स्थान लिन नसक्ने बताएकी छन् । उनले एआईलाई शिक्षकको विकल्प नभई विद्यार्थीको सिकाइलाई थप प्रभावकारी बनाउने सहयोगी प्रविधिका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिएकी हुन् ।

ह्वाइट हाउसमा पत्रकारहरूसँग कुरा गर्दै म्याकमोहनले एआई शिक्षा प्रणालीको अभिन्न हिस्सा बनिसकेको भन्दै विद्यालयहरूले यसलाई बेवास्ता गर्नुभन्दा सुरक्षित र जिम्मेवार ढङ्गले प्रयोग गर्न सिक्नुपर्ने बताइन् । तर कक्षाकोठामा शिक्षक र विद्यार्थीबिच हुने प्रत्यक्ष मानवीय संवादको स्थान कुनै मेसिनले लिन नसक्ने उनको भनाइ छ ।

कमजोर र अब्बल दुवै विद्यार्थीका लागि उपयोगी

म्याकमोहनका अनुसार एआईले विद्यार्थीको क्षमता र आवश्यकताअनुसार व्यक्तिगत सिकाइमा सहयोग गर्न सक्छ । कुनै विषयमा कमजोर रहेका विद्यार्थीले एआईलाई व्यक्तिगत ट्युटरका रूपमा प्रयोग गरेर आफूले नबुझेका विषय दोहोर्‍याएर सिक्न तथा आफ्नो गतिमा अभ्यास गर्न सक्छन् ।

त्यस्तै, कक्षाको स्तरभन्दा अगाडि रहेका विद्यार्थीका लागि एआईले थप जटिल तथा उन्नत अध्ययन सामग्री उपलब्ध गराउन सक्छ । यसले एउटै कक्षामा फरक क्षमता भएका विद्यार्थीलाई उनीहरूको आवश्यकताअनुसार सिक्ने अवसर प्रदान गर्ने उनको तर्क छ ।

तर एआईले सूचना उपलब्ध गराउन सक्ने भए पनि शिक्षकले विद्यार्थीको भावनात्मक अवस्था बुझ्ने, प्रेरित गर्ने, मार्गदर्शन गर्ने र सामाजिक व्यवहार सिकाउने भूमिका निर्वाह गर्ने भएकाले मानवीय सम्बन्धको विकल्प बन्न नसक्ने म्याकमोहनले स्पष्ट पारेकी छन् ।

एआई प्रयोगमा सुरक्षा र सीमा आवश्यक

शिक्षामा एआई प्रयोगलाई प्रोत्साहन गरे पनि यसका लागि स्पष्ट सुरक्षा मापदण्ड आवश्यक रहेको म्याकमोहनको भनाइ छ । उनले एआई प्रयोग गर्दा विद्यार्थीको हित, सुरक्षा र गोपनीयतालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने बताइन् ।

टेक्सासको अस्टिनस्थित अल्फा स्कुलमा एआईको प्रयोग प्रत्यक्ष रूपमा हेरेको उल्लेख गर्दै उनले प्रविधिले वास्तविक कक्षाकोठामा सिकाइलाई कसरी सहयोग गर्न सक्छ भन्ने जानकारी लिएको बताइन् । उनका अनुसार एआईलाई विद्यालयमा भित्र्याउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, यसको प्रयोग कसरी गर्ने भन्ने विषयमा पनि स्पष्ट नियम र सीमा आवश्यक हुन्छ ।

अमेरिकी शिक्षा प्रणालीमै पुनर्संरचनाको तयारी

म्याकमोहनले एआईसँगै अमेरिकी शिक्षा प्रणालीमा व्यापक संरचनात्मक परिवर्तन गर्ने ट्रम्प प्रशासनको योजनाबारे पनि जानकारी दिएकी छन् । राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले सङ्घीय सरकारको शिक्षा क्षेत्रमा रहेको भूमिका घटाएर धेरै जिम्मेवारी राज्य सरकारलाई हस्तान्तरण गर्नुपर्ने धारणा राख्दै आएका छन् ।

म्याकमोहनका अनुसार दशकौँसम्म ठुलो रकम खर्च गरिए पनि अमेरिकी विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धि अपेक्षाअनुसार सुधार हुन सकेको छैन । त्यसैले शिक्षा प्रणालीको पुनरावलोकन आवश्यक भएको ट्रम्प प्रशासनको निष्कर्ष छ ।

अमेरिकी शिक्षा विभागले सन् १९८० देखि काम गर्दै आएको र त्यसयता शिक्षामा ३ ट्रिलियन डलरभन्दा बढी खर्च भइसकेको म्याकमोहनले बताएकी छन् । तर विद्यार्थीको रिजल्टमा भने निरन्तर गिरावट देखिएको उनको दाबी छ । यही आधारमा सङ्घीय शिक्षा व्यवस्थाको वर्तमान संरचना परिवर्तन गर्नुपर्ने उनको तर्क छ ।

शिक्षा विभागको भूमिका घटाउने प्रयास

शिक्षा विभागलाई पूर्ण रूपमा समाप्त गर्न अमेरिकी संसद्को स्वीकृति आवश्यक पर्ने भएकाले प्रशासनले तत्काल विभाग बन्द गर्नेभन्दा यसको केही जिम्मेवारी अन्य सङ्घीय निकायमा सारेर त्यसको प्रभावकारिता परीक्षण गरिरहेको म्याकमोहनले बताइन् ।

विभिन्न सङ्घीय निकायबिच अन्तर–एजेन्सी सम्झौता गरेर शिक्षा विभागका केही कार्यक्रम र जिम्मेवारी अन्य निकायलाई हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको उनको भनाइ छ । यसलाई शिक्षा विभागका काम अन्य सरकारी निकायबाट पनि प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ भन्ने देखाउने अवधारणासहित अघि बढाइएको छ ।

राज्यलाई बढी अधिकार दिने नीति

अमेरिकी सार्वजनिक विद्यालय सञ्चालनको मुख्य जिम्मेवारी पहिले नै राज्य तथा स्थानीय सरकारको रहेको अवस्थामा सङ्घीय सरकारको भूमिका थप सीमित गर्ने पक्षमा ट्रम्प प्रशासन देखिएको छ । 

म्याकमोहनको तर्कमा स्थानीय तथा राज्य सरकारहरूले आफ्ना विद्यार्थी र विद्यालयको आवश्यकता सङ्घीय सरकारभन्दा राम्रोसँग बुझ्न सक्छन् । त्यसैले शिक्षा सम्बन्धी निर्णयमा राज्यलाई बढी अधिकार दिनु प्रभावकारी हुन सक्छ ।

अभिभावकमाझ ‘स्कुल छनोट’ लाई पनि प्राथमिकता

ट्रम्प प्रशासनले अभिभावकलाई आफ्ना बालबालिकाका लागि विभिन्न विद्यालय तथा शैक्षिक विकल्प छनोट गर्ने अवसर विस्तार गर्ने नीतिलाई पनि अघि बढाइरहेको छ । म्याकमोहनले नयाँ कर छुटसम्बन्धी व्यवस्थालाई यसको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन् । उनका अनुसार गभर्नरहरूले छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने संस्था स्थापना गर्न सक्नेछन् र त्यस्ता संस्थामा योगदान गर्ने व्यक्तिले १,७०० डलरसम्मको कर छुट पाउन सक्नेछन् ।

यसबाट कमजोर प्रदर्शन गर्ने विद्यालयबाट आफ्ना बालबालिकालाई अन्य विद्यालयमा सार्न चाहने परिवारलाई सहयोग पुग्ने सरकारको अपेक्षा छ । निजी ट्युसन, विद्यालयपछिको अध्ययन तथा अतिरिक्त शैक्षिक आवश्यकतामा पनि यस्तो रकम प्रयोग गर्न सकिने बताइएको छ ।

त्यसैगरी, म्याकमोहनले करिब १.७ ट्रिलियन डलरको विद्यार्थी ऋण प्रावधानसँग सम्बन्धित केही जिम्मेवारी अमेरिकी ट्रेजरी विभागमा हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रिया अघि बढाइएको पनि बताएकी छन् । प्रशासनले यस्तो हस्तान्तरण चरणबद्ध रूपमा गर्ने र प्रत्येक जिम्मेवारी कुन निकायले कहिले तथा कसरी सम्हाल्ने भन्ने विषयमा सावधानीपूर्वक काम भइरहेको जनाएको छ ।

सन् १९८० मा सुरु भएको थियो शिक्षा विभाग

अमेरिकी शिक्षा विभागले सन् १९७९ मा राष्ट्रपति जिमी कार्टरले हस्ताक्षर गरेको कानुनपछि मन्त्रिपरिषद् तहको निकायको मान्यता पाएको थियो र सन् १९८० मा काम सुरु गरेको थियो । विभागले सङ्घीय शिक्षा बजेट, नागरिक अधिकारसम्बन्धी कानुनको पालना, विद्यार्थीसँग सम्बन्धित कार्यक्रम तथा शिक्षा क्षेत्रसँग सम्बन्धित तथ्याङ्क कार्यक्रमको व्यवस्थापन गर्छ । यद्यपि, अमेरिकामा सार्वजनिक विद्यालय सञ्चालनको मुख्य जिम्मेवारी राज्य तथा स्थानीय प्रशासनको हुन्छ । ट्रम्प प्रशासन अहिले सङ्घीय शिक्षा विभागको भूमिका सीमित गर्दै थप जिम्मेवारी राज्यहरूलाई हस्तान्तरण गर्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ ।

एआई र शिक्षकबिच प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य

अमेरिकी शिक्षा मन्त्रीको पछिल्लो धारणा विश्वभर शिक्षामा एआईको बढ्दो प्रयोगसँग जोडिएको बहसमा महत्त्वपूर्ण मानिएको छ । एआईले पाठ्यक्रमअनुसार सामग्री तयार गर्ने, विद्यार्थीको स्तरअनुसार अभ्यास गराउने र तत्काल प्रतिक्रिया दिने क्षमता विस्तार गरिरहेको भए पनि शिक्षकको मानवीय भूमिका अझै केन्द्रमा रहने म्याकमोहनको भनाइ छ ।