काठमाडौं। गत केही दिनदेखि इरानको राजधानी तेहरानमा मानिसहरूले ‘कालो वर्षा’ भएको बताएका छन्। यो घटनापछि ‘कालो वर्षा’को चर्चा तीव्र भएको छ।

अमेरिका–इजरायल आक्रमणपछि तेहरान वरपर कम्तीमा चार तेल प्रशोधन स्थलमा हमला भएको पुष्टि भएको छ। स्थानीय बासिन्दाहरूले शहरका केही भागमा धुम्म र प्रदूषणका कारण सूर्य पनि देखिँदैन र जलिरहेको गन्ध महसुस भइरहेको बताएका छन्।

विशेषज्ञहरूले चेतावनी दिएका छन् कि हावामा प्रदूषणका तत्व अत्यधिक बढेका छन्। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ)ले पनि चेतावनी दिएको छ, तेल प्रशोधन स्थलमा भएका आक्रमणहरूले स्थानीय बासिन्दाका लागि स्वास्थ्यमा ठूलो खतरा निम्त्याउन सक्छ। तेहरान र वरपरको क्षेत्रमा हावा प्रदूषण निकै बढेको छ। यो शहरको जनसंख्या लगभग एक करोड छ र वरपर पनि लाखौं मानिसहरू बसोबास गर्छन्।

९ मार्चमा लिइएको ताजा सेटेलाइट तस्बिरहरूमा तेहरानमा रहेका दुई ठूला तेल प्रशोधन स्थलमा अझै आगो लागिरहेको देखिन्छ। ती तस्बिरमा तेहरानको उत्तर–पश्चिममा रहेको शहरान डिपो र दक्षिण–पूर्वमा रहेको तेहरान तेल रिफाइनरीबाट पनि धुवाँ निस्किरहेको देखिन्छ।

तेल रिफाइनरीमा भएको आगोले धेरै प्रकारका रासायनिक पदार्थ निकाल्छ। जब तेल पूर्ण रूपमा नजल्दा, अर्थात पर्याप्त अक्सिजन नहुँदा, कार्बन डाइअक्साइड र पानीको सट्टा कार्बन मोनोअक्साइड र कालो कण निस्कन्छ। तेलमा लागेको आगोले सल्फर र नाइट्रोजन अक्साइड पनि उत्सर्जन गर्न सक्छ। यदि यी पदार्थ वर्षा पानीमा मिसिन्छन् भने एसिड बन्न सक्छ। यसैगरी हानिकारक हाइड्रोकार्बन, धातुयुक्त यौगिक र तेलका थोपा पनि निस्किन सक्छन्।

तेहरानमा २० वर्षीया एक युवतीका अनुसार तेल प्रशोधन स्थलमा भएको आक्रमणका कारण उनी “जलिरहेको गन्ध” महसुस गर्न सक्ने अवस्था छ। उनले बीबीसी पर्शियनसँग भनिन्, “मैले सूर्य देखेको छैन। चारैतिर भयानक धुवाँ छ। यो अझै कायम छ।”

हावा प्रदूषणको ठ्याक्कै मूल्याङ्कन गर्न गाह्रो छ किनभने जमीनमा यसलाई मापन गर्ने उपकरणहरूबाट डेटा उपलब्ध छैन। साथै, हावा, बादल र अन्य कारणले सेटेलाइट डेटा बुझ्न गाह्रो हुन्छ। तर तेल स्थलबाट निस्किने रासायनिक मिश्रणलाई हेर्दा वैज्ञानिकहरूलाई यसमा कुनै शंका छैन कि यो प्रदूषण हानिकारक र गम्भीर छ।

यो प्रदूषण काठमाडौं, बेइजिङ वा दिल्ली जस्ता शहरमा देखिने धुवाँलो भन्दा निकै फरक छ। रिडिङ विश्वविद्यालयका अनुसन्धान वैज्ञानिक डा। अक्षय देओरास भन्छन्, “ईरानमा भएको घटना निश्चित रूपमा भिन्न छ, किनभने यो सबै मिसाइल आक्रमण र तेल रिफाइनरीमा हवाई हमलाको कारण भइरहेको छ। धेरै द्वन्द्वमा धुलो र कणको प्रदूषण बढ्छ, तर यस अवस्थामा विभिन्न रासायनिक पदार्थको मिश्रण असामान्य छ।”

तेहरानमा बस्ने एक व्यक्तिले आइतबार कालो वर्षा भएको बताएका छन्। वैज्ञानिकहरूको अनुसार कालो वर्षा भन्नाले त्यस्तो वर्षालाई जनाउँछ जसमा प्रदूषित तत्व मिसिएका हुन्छन् र वर्षाका थोपाहरू कालो देखिन्छन्। वर्षा पानीले हावामा रहेका प्रदूषकहरूलाई भित्र समेटेर तल झार्छ। यही कारण मानिसहरूले यसलाई ‘कालो वर्षा’ भनेका हुन्।

यो सम्भव पनि छ किनभने केही ठूलो प्रदूषक कण बिना वर्षा हावाबाट तल झरेका छन्। बीबीसी वेदरको पूर्वानुमान अनुसार, तेहरानमा आगामी दिनहरूमा वर्षासँगै तीव्र हावा चल्ने सम्भावना छ।